vrijdag 17 november 2017

50. Echolocatie en de wonderlijke werking van ons brein.


Ons brein, nog steeds is het een raadsel tot wat het allemaal in staat is. Onze zintuigen, vaak worden ze zo onrechtvaardig behandeld door ze niet ten volle te benutten. Het wordt duidelijk dat wanneer één van onze zintuigen in de problemen geraakt andere beter presteren. Of ligt het gewoon aan onszelf. Zijn ze altijd al super maar laten we hen dan pas toe om er op volle kracht voor te gaan?

Mensen zien maar kijken niet altijd, mensen voelen maar zijn zich niet altijd echt bewust van wat ze voelen, mensen ruiken maar onderscheiden niet echt alle geuren, mensen luisteren maar analyseren niet genoeg,…Plots kan het wel…Wanneer je zicht afneemt lijkt het alsof je andere zintuigen het verlies compenseren. Je gaat beter horen, voelen, ruiken,…Vreemd allemaal.

Dankzij ingenieuze ontwikkelingen en gedreven mensen ontstaan de vreemdste maar ook ongelooflijk opmerkelijke technieken. Louis Braille was één van die mensen. Een geschrift met puntjes creëren om via je vingers een verhaal te lezen. Het beeld komt niet via je ogen maar langs je vingers en wordt doorgegeven aan het brein die de beelden in je hoofd laat verschijnen. Als ‘nog ziende’ heb ik zelfs dikwijls het gevoel dat ik niet het braille alfabet lees maar een normaal geschreven alfabet, vreemd tot wat een brein allemaal in staat is. Een logische verklaring lijkt me dat het normaal geschreven alfabet zo ingeprent zit dat mijn brein gewoon de braille overschrijft.

Toen ik onderstaand artikel las over echolocatie kwam alweer die gloed in me op, hoe wonderlijk is het als je dat kan. Een beeld vormen van je omgeving enkel en alleen door alles af te tasten door middel van klikjes te produceren. Net zoals dolfijnen, walvissen, vleermuizen,… en nog heel wat andere dieren dit doen. Ook dat kan het menselijk brein. Nu lukt het me wel heel wat geluiden te herkennen, of te weten waar ze juist vandaan komen, uit welke kamer, welke deur, welke kast,…toch lijkt het me deze manier van kijken een hele uitdaging. Maar een uitdaging is net zo leuk en deze zou ik zeker willen proberen. 


 Een tijd geleden zag ik al een documentaire hierover en het was echt indrukwekkend hoe die persoon zelfs, tijdens een wandeling, het verschil kon aangeven tussen stenen, bomen, houten afsluitingen,vlak oppervlak,…dus niet alleen de afstand tot iets maar zelfs het materiaal of vorm werd herkend. Ook de man uit deze reportage, Daniël Kish, geeft aan dat hij echt een drie dimensionaal beeld in zijn hoofd krijgt van zijn omgeving terwijl hij nooit met zijn ogen heeft gezien (zijn ogen werden zelfs op heel jonge leeftijd verwijderd). Hij predikt als het ware deze vorm van kijken. Volgens hem is het gewoon dé manier van kijken voor blinden maar toch wordt het dikwijls afgedaan als ‘te moeilijk’. Dit terwijl vooral kleinere kinderen heel gedreven blijken te zijn in deze techniek. Zelfs ziende kinderen zouden deze vorm van kijken relatief makkelijk onder de knie krijgen. Deze dingen zetten je aan het denken.


Ondertussen vond ik hier toch al heel wat informatie dat echolocatie stilletjes aan binnensijpelt, zo was er deze zomer een cursus in Leuven waar blinden de beginselen werd aangeleerd. Misschien wordt het stilaan duidelijk dat ons brein tot heel wat meer in staat is.


Ik kreeg een eerste proef-oefening doorgestuurd en besloot deze dan ook uit te proberen. Er worden verschillende klikgeluiden uitgelegd. Het meest gekende is de tong van bovenaan het gehemelte naar beneden te trekken, maar aangezien hierbij twee tonen gecreëerd worden is die niet echt bruikbaar. Een tweede methode is het optrekken van de mondhoeken waarbij een geluid wordt gemaakt dat bv. een paard tot  galop drijft. Deze techniek gebruikt Daniël in gangen om zo rechts of links objecten waar te nemen. Een ander geluid wordt gecreëerd door de tong net achter de bovenste tanden te plaatsen en een 'sussend geluid' te maken door de tong vlug op en neer te bewegen.  Het beste geluid om een object voor je te ‘zien’ wordt gemaakt door de tong op het midden van het verhemelte te plaatsen en achteruit vacuüm te trekken, dit in samenstelling met een weidse lach op je lippen, daardoor wordt slechts één klik geproduceerd (de tong raakt de onderkant van de mond niet). Een heel specifiek geluid dat het oor tot het uiterste drijft is het tegen elkaar wrijven van zijn vingertoppen. Dit lukt enkel wanneer je huid droog genoeg is, zelfs dat geluid kan hij gebruiken om objecten waar te nemen. Velen onder ons zullen dat geluid zelfs niet kunnen waarnemen. Het is dus duidelijk dat deze techniek niet echt evident is en op z’n minst wonderlijk te noemen. Ik hoop vooral nog veel van Daniël te horen en dat hij de kans krijgt zijn techniek aan slechtziende en blinde kinderen en volwassenen aan te leren zodat ook zij een 3D-versie van de wereld rondom hen kunnen waarnemen.





In de onderstaande link kan je naar de blog : ‘How to Echolocate : For the blind, visually impaired and sighted.’ Je kan er zelfs het boek vinden hoe je echolocatie kan aanleren. Het proberen waard zou ik zeggen.
 https://www.kijkmagazine.nl/science/menselijke-echolocatie-kaart-gebracht/

In deze video legt Daniël zelf, op een heel interessante manier, uit wat hij ziet en hoe hij omgaat met zijn blindzijn. Op z'n minst opmerkelijk.


 Mijn facebookpagina : hogemyopie. Op de blog hier pagina 38. Braille voor dummies : Braille leren na je 40e , natuurlijk kan het wel!

Samenkomst : Hoge Myopie (bijziendheid) in het oog-café in Breda op 16/2/2018 van 12-17u. Van harte welkom voor een gezellige babbel, ook partners zijn meer dan welkom. Geïnteresseerden kunnen een mailtje sturen naar advhogemyopie@telenet.be . Momenteel zijn we met 7 (3 Belgische en 4 Nederlandse lotgenoten + 5 partners) maar het zou wel leuk zijn nog meer mensen samen te krijgen. Is er iemand in de buurt van Lier die samen met iemand anders wil reizen? Een geïnteresseerde had graag een reisgezel gehad. Mijn verhaal vind je hier op www.hogemyopie.blogspot.be teryg(vanaf 1.Voorwoord), het zou leuk zijn nog extra verhalen te vinden bij lotgenoten. Eindelijk praten met iemand die volledig begrijpt wat je voelt, ziet, ervaart en hoe zij ermee omgaan.Tot dan?

woensdag 8 november 2017

49. Atropine oogdruppels versus harde contactlenzen


Nadat zich nog twee mensen aangemeld hadden via mijn facebook pagina ‘hoge myopie’ en er heel wat heen en weer gemail ontstond dacht ik dat het misschien wel leuk was om een ontmoeting te regelen zodat we onze ervaringen konden delen zonder hele epistels te moeten schrijven. Het nadeel is dat we een heel stuk uit elkaar wonen dus zocht ik een centrale plek, dat bleek Breda te zijn. Nog een eindje rijden voor iedereen maar zeker doenbaar. Omdat ik veronderstel dat we zeker niet alleen zijn met onze hoge myopie (bijziendheid) wou ik toch een oproep doen of er nog mensen geïnteresseerd waren in het bijwonen van onze bijeenkomst. Dankzij de tussenkomst van Kim (Blinden en slechtzienden) meldden zich nog een paar mensen. De locatie wordt het Oogcafé in Breda (Heerbaan 14-40,  4817 Breda, NL), op 16/02/2018 van 12-17u. Mensen die ook interesse hebben in de bijeenkomst kunnen een mailtje sturen naar advhogemyopie@telenet.be . Ook partners zijn meer dan welkom, ook zij zitten in eenzelfde situatie en hebben wel eens nood aan een begrijpend oor. Ik denk nog aan mama’s en papa’s van kinderen die een hoge myopie hebben en met heel wat vragen zitten.


Via een andere facebookpagina kwam ik bij twee verhalen die me toch wel heel hard aangrepen. Zo was er het verhaal van een meisje van 12 dat reeds een dioptrie van -20 heeft. Haar artsen vinden het blijkbaar best om haar correctie in haar bril met een 5 dioptrie onder te corrigeren. Ik vond dit een heel vreemd verhaal, is dit nu echt hun oplossing? Ik nam dan ook contact op met de mama. Eerst en vooral vraag ik me al af waarom het kind nog geen contactlenzen kreeg voorgeschreven. Zoals ik al eerder vermeldde remmen de harde contactlenzen (de jaren die ze worden gedragen) de myopie tot op zeker hoogte af. Mijn lenzen werden als kind ook ondergecorrigeerd maar dan ging het om 0.5 of 1 dioptrie, het was inderdaad zo dat wanneer de lenzen werden aangepast de sterkte algauw leek opgeslorpt te worden.

Ik raadde de mama aan om met de artsen te praten en haar dochter zo vlug mogelijk te laten overgaan op contactlenzen. Het is natuurlijk zo dat haar netvlies al een heel stuk is uitgerekt door de hoge sterkte en dit op zo’n jonge leeftijd. De kans dat ze nadien te maken krijgt met het scheuren ervan is dan, jammer genoeg, heel groot.

Op mijn oproep kreeg ik een reactie van een mama van een jongetje van 8 met hoge myopie. Hij wordt behandeld met atropine oogdruppels. Atropine druppels zouden (de tijd die ze worden gebruikt) de bijziendheid afremmen (al is daar nog geen sluitend bewijs voor). Toch is het zo dat, indien er een grotere concentratie nodig is, er heel wat vervelende bijwerkingen optreden. De pupillen van het kind worden, door de atropine, vergroot waardoor ze meer licht binnenkrijgen en kinderen dan ook heel lichtschuw worden. Ook het jongetje heeft heel veel last van licht. Hij draagt dan ook een pet bovenop de al donkere zonnebril bij het buitengaan. Het is ook zo dat hij daardoor minder buiten speelt omdat het teveel ongemakken veroorzaakt. Dat terwijl buitenspelen net heel belangrijk is voor jonge kinderen zodat hun oogjes kunnen oefenen in ver en dichtbij kijken. Nog een nadeel van de druppels is dat de kinderen een extra bril voor dichtbij nodig hebben omdat de oogspieren verslappen door de druppels en  zo de eigen lens niet meer kan accommoderen.  Ondanks de druppels ging zijn zicht op korte tijd toch een heel stuk achteruit. Niet echt een succes dus.
Foto : De lens wordt bol wanneer de spier opspant, zo krijg je dichtbij een goed beeld en plat wanneer de spier ontspant, het zicht verderaf wordt zo scherpgesteld. Op een bepaalde leeftijd (vanaf 45 jaar) wordt het ook moeilijk om de spier goed op te spannen waardoor een leesbrilletje nodig wordt. Na een cataractoperatie wordt de eigen lens vervangen door een kunstlens. Aangezien de kunstlens niet van vorm kan veranderen zal dan steeds een leesbrilletje nodig zijn om dichtbij te kijken.

Ik ben indertijd opgegroeid met mijn harde lenzen en ben er dan ook een grote voorstander van. Geen last van lichtinval, geen extra correctie voor dichtbij nodig, geen vervelende druppels,…Op mijn 7 jaar leerde ik op een namiddag hoe ik de lenzen moest insteken. Na wat oefenen ging dat eigenlijk heel vlotjes. Het was 1978 en het draagcomfort van de lenzen  was nog niet wat het nu is maar als kind besef je algauw wat goed voor je is. Als plots een kleurrijke wereld voor je opengaat neem je er het kleine ongemak bij om ’s morgens even de lensjes in te steken. Het moment dat een vervelend stofje onder het lensje geraakte was het even op de tanden bijten maar ik had al snel door dat ik dan als de bliksem de lens moest verwijderen en niet zitten prutsen in mijn oogjes. Af en toe raakte de lens onder- of bovenaan mijn oog verzeild maar ook daarin werd ik een meester om ze binnen de kortste keren ofwel te verwijderen ofwel netjes terug op de juiste plaats te brengen.
Mijn ouders hebben nooit moeten helpen omdat het gewoon tot mijn dagelijkse routine behoorde.  


Nu is er wel een beetje voorzichtigheid geboden bij het dragen van lenzen, toch was ik de grootste ravotter van onze straat. Bacteriën zouden de grootste vijand zijn van lensdragers maar volgens mij waren mijn ogen er al immuun voor. De keren dat er zich al een stofje onder één van mijn lenzen verschool was ik er razendsnel bij om ze te verwijderen, plofte ze in mijn mond, draaide ze even een rondje, stak ze terug in mijn oog en rende toen als de grootste kwajongen verder. Tijdens het fietsen kneep ik mijn ogen tot spleetjes zodat er zo weinig mogelijk dingen die er niet thuishoorden in mijn ogen terechtkwamen. Wanneer een (vracht)wagen een stofwolk veroorzaakte nam ik vliegensvlug de verkeerssituatie in me op om dan zelfs, heel eventjes, mijn ogen dicht te knijpen tot de viezigheid was verdwenen en ik rustig verder kon fietsen. Momenteel wordt erop gewezen zeker geen lenzen te dragen tijdens het zwemmen. Aangezien ik geen steek zag zonder en geen aangepaste bril meer had deed ik dat wel, ook dat heeft nooit voor problemen gezorgd. Het spreekt natuurlijk voor zich dat je dan niet met je ogen open even kopje onder moet verdwijnen (al kan een goed afsluitend zwembrilletje je daarbij wel helpen) en je mijdt ook best mensen die niet zo goed zijn in zwemmen en meer op overlevingsmodus lijken over te gaan wanneer ze zich in het water bevinden. Mij heeft het zeker niet tegengehouden en dit is ook de boodschap die ik wil uitdragen.


Ik ben natuurlijk geen oogarts maar heb wel 40 jaar persoonlijke ervaring. Al meer dan eens had ikzelf een diagnose alvorens de oogarts ertoe kwam. We zijn, gelukkig maar, ook niet zo talrijk met onze giga-ogen daardoor is het natuurlijk ook niet altijd makkelijk voor een arts om onmiddellijk een gepaste oplossing te bieden. In ieder geval ik ben een sterke voorstander van de harde lenzen maar dat hadden jullie waarschijnlijk nu wel al begrepen.


Mijn kindertijd en jeugdjaren verliepen zo goed als bij ieder ander kind. Ik had er gewoon iets extra’s bij dat er elke dag opnieuw voor zorgde dat mijn wereld openbloeide en mijn appreciatie ervoor iedere keer weer torenhoog maakte. Ik wens dan ook veel succes aan de kindjes die ervoor gaan, het loont echt de moeite!


Voor de mama’s en papa’s : “wees niet te bezorgd, een kind kan meer aan dan je denkt en beschouwt soms de meest bizare situatie als normaal. Leer ze vooral te laten genieten en probeer dat zelf ook te doen, de toekomst brengt raad…”



Wanneer mensen vragen hebben mogen ze die steeds stellen hier of op mijn facebookpagina : HogeMyopie 


Tip schermpjeskijken : Zoals ieder kind wil ook een kind met een hoge myopie natuurlijk graag op de playstation, tablet, pc,…Hier is het best om op tijd een pauze in te lassen. Bijvoorbeeld twee tijden van 20 minuten per dag en tussenin eens goed buitenspelen of toch proberen ver en dichtbij te kijken. Al die dingen bestonden nog niet toen ik klein was maar ik ervaar hier nu hoe vlug mijn oog vermoeid is wanneer ik te lang voor een pc-scherm zit. TV kijken zat er toen wel al in. Omdat je daar op een verdere afstand van het scherm zit heeft dit, volgens mij, niet die grote invloed van de gamingschermen. Wees toch ook daar alert en laat kinderen geen uren aan een stuk TV kijken. Er is ook een verschil naar wat ze kijken. Zo is een druk flitsend programma/film vermoeiender dan bv. een praatprogramma voor kinderen waar mensen gewoon langer in beeld blijven en niet voortdurend heen en weer wordt geflitst. Nogmaals, ik ben geen arts maar denk dat deze tips wel een mooie regeling zijn zowel voor het kind als voor zijn/haar oogjes.


Deze reactie kreeg ik bij het plaatsen van deze nieuwe pagina en leidde tot deze interessante discussie  :

Jeroen Hallo Anja, er is meer bewijs voor atropine als remmer van myopie-progressie dan gewone conventionele harde lenzen. Atropine staat met stip bovenaan qua effectiviteit van behandelingen. Daarna komen nachtlenzen en multifocale zachte lenzen. Een combinatie van multifocale nachtlenzen is momenteel in de maak en wordt al getest in Azië waar een ware myopie-epidemie heerst. De bijwerkingen van atropine zoals je benoemt zijn inderdaad reëel. Het kind kan niet zonder een zonnebril en een lees-/bifocale bril.

Anja  Ik heb natuurlijk niet het grote publiek om mee te vergelijken maar de mensen die ik ondertussen ken met hoge myopie startten allemaal een heel stuk later met harde lenzen, hun myopie was dan ook als 20-er een heel stuk hoger dan de mijne (die bedroeg : -13 en -14 op 20 jarige leeftijd, dus op 13 jaar een extra -5D). Bijna zo goed als allemaal hebben ze ondertussen een netvliesloslating (ik nog niet) Ik had ook totaal geen negatieve effecten van de lenzen. Bij het 8-jarige jongetje kwam op 1 jaar tijd -3 dioptrie bovenop wat hij al had…Ik weet niet of het 12-jarig meisje de druppels gebruikt maar ik denk dat de kans wel groot is (ze worden nu inderdaad heel hard gepromoot) zij heeft -20…Het heeft misschien iets met de leeftijd waarop ermee gestart wordt misschien toch eens de moeite om op jongere leeftijd de lenzen voor te schrijven en niet zoals nu wachten tot ze tieners zijn (15 jaar of ouder). De nadelen van de druppels vind ik toch wel heel groot (niet alleen de vervelende lichtgevoeligheid aan de ogen maar ook het brein moet extra inspanningen leveren)…én welk effect hebben ze op latere leeftijd, het blijft ook nog steeds medicatie. Ik ben niet echt fan, sorry.

Jeroen  Myopie preventie moet begonnen worden nog voor de "groeispurt" van het lichaam zich inzet. Idealiter begin je voor het 10e levensjaar. Tijdens de groeispurt is namelijk de meeste winst te behalen. Begin je later, dan zul je veel minder effect van de behandeling hebben.

Anja Dus ook het dragen van lenzen wat op dit moment niet het geval is aangezien ze die pas beginnen voorschrijven vanaf 15 jaar, dus 5 jaar of (volgens mij) meer te laat. Mijn myopie bedroeg op mijn 5 jaar, -5D op mijn 7 jaar -8D....Ik kreeg twee diagnoses dat mijn zicht het nog drie jaar zou houden, gelukkig gingen mijn ouders voor een derde opinie. Daar kreeg ik de lenzen op mijn 7 jaar. Wat zal het effect zijn (op de oogzenuw) van de jaren dat er gedruppeld wordt, zoveel extra licht is heel schadelijk voor de oogzenuw.

Jeroen  Ik ben benieuwd hoe je bij die laatste opmerking komt?

Anja  Te veel zonlicht versnelt hoe dan ook het verouderingsproces van de ogen. Het kan bijvoorbeeld op latere leeftijd tot staar leiden, tot bindvliesontsteking of maculadegeneratie (AMD), veroudering van het netvlies met soms blindheid als extreem gevolg.

Jeroen Dat klopt, maar staat allemaal los van de oogzenuw, die leidt ook niet onder veel licht   een zonnebril scheelt al een heel stuk want het is de UV-straling die de boosdoener is, niet de felheid van het licht an sich. En met zulke pupillen zullen kinderen buiten al snel een zonnebril danwel meekleurende bril op hebben.

Anja  Ik weet niet hoe de situatie van jouw ogen is maar ik ‘mocht’ beide situaties reeds ervaren. Van mijn 5 tot mijn 7 droeg ik namelijk een bril die me, bij het buitengaan, iedere kleur ontnam en omzette in een sepia-wereld. Sinds 25 jaar heb ik links een vergrote pupil, zelfs een zonnebril is daar niet toereikend wanneer ik bij zonnig weer buitenga en het oog wordt dan ook al automatisch dichtgeknepen wanneer ik, zelfs met zonnebril, nog maar één stap buitenzet. Plotse schaduw zorgt dan weer voor minder zicht door de zonnebril in het andere oog. Waardoor die constant op en af vliegt wanneer ik buiten ben. Na mijn cataractoperatie (door de heldere lens) is dit nog intenser en is het soms zelfs binnen een uitdaging om het oog open te houden (ik draag zelfs regelmatig een ooglapje om het vervelende, vermoeiende licht buiten te houden). Een kind moet, om zoveel redenen, gewoon buiten spelen. Wanneer het zoveel hinder ondervindt zal het dit tot een minimum beperken. Ik heb ook al jaren, voor mijn andere oog, twee brillen (gewone en leesbril) dus ook daar weet ik wat dat inhoudt. Versta me niet verkeerd ik ben heel blij dat ik dankzij de leesbril toch van dichtbij iets kan zien. Maar mijn mooiste en beste ‘kijkperiode’ was wel die op het moment dat ik dankzij de lenzen een kleurrijke en scherpe (8/10) wereld zag! Nee, mij kan je echt niet overtuigen dat de druppels de beste situatie zijn voor een kind. De periode die ze nu in omloop zijn is ook nog niet lang genoeg om op latere leeftijd de (negatieve) gevolgen te kunnen bepalen.

Jeroen  Atropine heeft vervelende bijwerkingen, zeker. Maar het gaat om de gevolgen op lange termijn, verlenging van het oog met daarbij toenemende kans op netvliesloslatingen, die we willen remmen. Een netvliesloslating heeft altijd veel meer consequenties dan de bijwerkingen van de druppels. Ik begrijp dat je geen voorstander bent, dat zou ik als ouder ook niet zijn, er zitten nogal wat haken en ogen aan. Maar het is wel de optie met het beste effect. De druppels zijn trouwens al heel lang in omloop, echter worden ze nog niet zo gek lang toegepast bij kinderen om myopie te remmen. Hoe dit over 40 jaar zijn effect zal hebben weet niemand, maar dat weten we bij contactlenzen ook niet. En over 40 jaar is de myopie-epidemie alleen maar erger geworden…

Anja Ik spreek vooral uit persoonlijke ervaring (het is ondertussen ook 40 jaar geleden dat ik mijn eerste lens instak) en hoef dat, gelukkig maar, niet als ouder te doen. Hopelijk kunnen we binnen…zoveel jaar…deze discussie nog eens bekijken J. Ik vond het trouwens ook wel interessant om deze te kunnen voeren. Mensen hebben namelijk recht op alle info die beschikbaar is en uiteindelijk ligt de beslissing bij hen (of de arts die hun kind behandelt). Het komt er vooral op neer dat we beiden het allerbeste willen voor de volgende generatie en dat kan alleen maar een positief punt zijn want ze zullen het inderdaad nodig hebben. Al staat de wetenschap ook niet stil en komt er hopelijk nog een oplossing die enkel en alleen de positieve gevolgen en gemakken inhoudt. Daar duim ik voor! J


Adri  Ik ben in 1966 geboren, had een bril op mijn 2e met sterkte links  -25 en rechts -22. Verder werd mij als kind NOOIT iets verteld en uitgelegd over mijn oogaandoening en dioptrieën. Ik kreeg harde contactlenzen op mijn 18e en clear-lens-extraction op mijn 39e. 
Ik ben nu 51, mijn re oog gaat wel wat achteruit maar ik heb verder (buiten de cle) nog nooit een operatie aan mijn ogen moeten krijgen, ook geen netvliesloslatingen etc. gehad. Als ik dit lees over het op jonge leeftijd moeten toedienen van of atropine of beter harde lenzen, nou dat heb ik beiden niet gehad dus dan ben ik zeker een hele grote geluksvogel dat me veel ellende tot nu toe bespaard is gebleven...

Anja : Amai, jij kreeg de hele dioptrie in één klap! Goed dat het nadien zo goed als stabiel bleef en je van bijkomende operaties gespaard bleef. Al kan ik me moeilijk voorstellen dat een bril van die sterkte (in die tijd) makkelijk was om op je kleine neusje te dragen? Ook ik had van mijn 5-7 jaar een (verkleurend) brilletje. De periode dat ik lenzen droeg was echt wel de mooiste ‘kijkperiode’ van mijn hele leven. De kleuren waren helder en het zicht was scherp (8 op 10, 80%). Mijn ouders voedden me ook niet anders op dan mijn 2 andere zussen, ik was zelfs de grootste kwajongen van ons drie. Ik droeg gewoon lenzen. Het was pas later dat ik zelf besefte dat de situatie toch niet zo normaal was als ik wel altijd had gedacht. Ook in mijn blog wil ik duidelijk maken dat het echt geen hel is om lenzen te dragen en angst ervoor onterecht is.

Adri Anja, de bril heb ik nooit afgezet, waarschijnlijk ook omdat ik meteen merkte dat ik beter zag en als ik hem misschien ooit wel eens afgezet had zal ik meteen een tik op mijn vingers hebben gehad van mijn ouders. Bovendien zag ik met bril rechts 25-30%, links 15-25% toendertijd. En met zo'n jampotbril was mijn jeugd door gepest echt niet leuk dus wat dat betreft zijn lenzen ook sterk aan te raden boven een bril want in die kinderjaren wordt je ego gevormd.
Fijn dat het bij jou allemaal al een stuk beter geregeld werd ( misschien ook mede door assertiviteit van je ouders) en goed dat je dmv je blog anderen ook een zo goed mogelijke tijd gunt!

Anja : Het waren de eerste jaren van de harde lenzen dus waren zeker niet echt gekend bij de bevolking (zelfs niet bij oogartsen) maar mijn ouders wisten inderdaad niet van opgeven. Deze volharding en assertiviteit zit dus in mijn genen J vandaar dat ik met de blog startte. Ik vind het wel heel jammer dat het bij jou tot pestgedrag van schoolgenootjes leidde, ook dat is een onderdeel van heel deze discussie. Mijn doel is hier inderdaad (letterlijk met het ‘oog’ op) een aangenaam leven aan zoveel mogelijk lotgenoten te kunnen bezorgen.



maandag 16 oktober 2017

48. Hoe oogaandoeningen je een ‘brain overload’ kunnen bezorgen.





Het is ondertussen een goeie vier jaar geleden dat mijn ingeplante voorkamerlens vond dat, na 23 jaar trouwe dienst, het werk erop zat en haar pootjes loste. Zoals reeds eerder beschreven verzakte ze zachtjes aan over de zomer heen. Waardoor cataract ontstond en mijn zicht daar overging van een dubbel zicht naar een driedubbel zicht om zelfs te eindigen met een vijfdubbel zicht net voor de ingreep. Het strandde op een 2/10 aan mijn beste oog, met mijn andere moest ik het stellen met minder dan 1/10. Die periode had ik eigenlijk wel heel goed doorstaan. Ik voelde wel dat er iets heel ernstigs aan de hand was maar wou niet in negativiteit verzakken en leerde (succesvol) zelfstandig braille (ook hierover vind je in de vorige blogs, nummer 38, Braille voor Dummies, uitgebreid relaas en advies). Tijdens de operatie werd de voorkamerlens verwijderd. Ook mijn eigen lens die ondertussen was aangetast door cataract werd verwijderd en vervangen door een kunstlens. Het zicht in mijn beste oog ging daarmee terug naar een 5-6/10 met gezichtsveldbeperkingen. Het terug anders kijken leek wel goed te gaan.

Vijf maand later kreeg ik vreemde symptomen : een druk in mijn hoofd, stotteren, bibberen, woorden kwamen ook anders uit mijn mond dan dat ik eigenlijk wou, …Het viel op dat de zwaarste momenten waren wanneer ik aan de telefoon was. Plots werd het zo erg dat mijn zus aan de andere kant van de lijn geen reactie meer kreeg, het leek alsof ik even op ‘pauze’ werd gezet. Ik hoorde haar in paniek mijn naam roepen maar kreeg er geen woord meer uit. Toen ik ‘terugkwam’ hoorde ik mezelf naar mijn man, al stotterend, roepen dat hij me naar de dokter moest brengen. Die ons onmiddellijk doorstuurde naar spoed. We gingen eerst nog even thuis langs maar omdat het nu zelfs te moeilijk was om de trap op te gaan maakte mijn man mijn koffertje. We hadden beiden door dat ik zeker een nachtje daar zou ‘genieten’ van alle comfort. Uiteindelijk werd het een verblijf van 11 dagen.


Batterijen dokters en assistenten stonden aan mijn bed, ik werd binnenste buiten gekeerd met allerlei tests en kreeg de verschrikkelijkste mogelijke diagnoses voorgeschoteld. Uiteindelijk werd na een paar dagen besloten me medicatie te geven tegen epilepsie maar vooral de kracht had om alles lam te leggen. Ik sliep uren aan een stuk. Na nog een uitval (tijdens een neurologisch onderzoek) kwam ik zelfs 2 dagen op intensive care terecht. Mijn lichaam en geest leken gewoon uitgeput, ook mijn lichamelijke reacties waren verdwenen en leken wel vervangen door een constant gebibber. Er werd regelmatig op mijn knieën en ellebogen ‘gehamerd’ zonder enige reactie als gevolg. Ik leek totaal geen pijn meer te voelen en bij het stappen deed ik niet onder voor een dametje van 95.

Na mijn ontslag lag ik nog wekenlang rustend op de zetel. Nog een maand later, bij de eigenlijke diagnose, kreeg ik te horen dat er uiteindelijk niks ernstigs was gevonden en ze ervan uitgingen dat het aan stress lag. Nog steeds denk ik dat het stressgehalte pas de hoogte inging op het moment dat ik het ziekenhuis binnenwaggelde. Er werd me voorgesteld de verschrikkelijke medicatie verder te zetten in combinatie met anti-depressiva want dat het wel iets psychisch moest zijn.

Aangezien het verder leven als een lamgelegde plant niet echt tot mijn plannen behoorde en IK juist de persoon was die in het ziekenhuis iedereen opmonterde dat het wel allemaal goed zou komen, leek een depressie ver van wat ik doorstond. Ik besloot dan ook om niet in te gaan op het voorstel en er zelf wel uit te geraken, zonder medicatie.

Een eerder aanvaardbare diagnose kwam 3 maand later uit een afzonderlijk psychologisch onderzoek. Het zou erop neerkomen dat ik constant multi-task. Dit omdat mijn brein mijn ene oog moest blokkeren, info anders omzetten en dingen bijplakken, alles wat ik daarbij deed was nog eens extra belastend, luisteren, spreken, taken uitvoeren,…de psychologe had me de raad gegeven de medicatie af te bouwen wat ik ook reeds had gedaan. Ik probeerde me anders te concentreren en nam nog steeds op tijd en stond rust. Ik sprak ook langzamer en concentreerde me ondertussen heel bewust op mijn spraak. Telefoneren deed ik (ook op haar aanraden) zittend met mijn ogen dicht en niet te lang aan één stuk,…Drie keer per dag een rustpauze inlassen met gesloten ogen was, volgens haar, de remedie.
Uiteindelijk verdwenen alle symptomen als sneeuw voor de zon en bleef ik nog een beetje met het raadsel zitten. Het multi-tasken had ik toch al zoveel jaren moeten doen…Af en toe kreeg ik nog eens een ‘superlightversie’ van dit verschijnsel. Die zich uitten in langer moeten nadenken over dingen, een lichte druk in mijn hoofd, een stottering,…maar nooit in de mate als die van mijn ‘bibberperiode’.



In maart dit jaar onderging ik een cataractoperatie aan mijn slechtste (linker)oog. Daarbij ging het zicht van minder dan 1/10 naar een 3.5/10 met een vervormd, vergroot, wiebelend beeld en gigantische lichtinval door de vergrote pupil. De dag na de operatie, bij het verwijderen van de oogschelp, voelde het alsof de volledige intensiteit van de zon zelf mijn oog binnendrong waardoor ik volledig gedesoriënteerd geraakte. Het was zo erg dat de verpleegster me zelfs naar de wachtzaal moest begeleiden waar ik een tijdje moest bekomen.

Ook de jaren ervoor had ik last van lichtinval door de vergrote pupil maar door het minimale zicht en vertroebelde lens (de cataract was reeds meer dan 10 jaar aanwezig) was dit minder belastend dan nu met de nieuwe heldere kunstlens die alle licht doorlaat.  De maanden erna probeerde ik verschillende techniekjes om er zo goed mogelijk mee om te gaan. Uiteindelijk kwam het er nog steeds op neer dat het dichtknijpen van het oog het beste resultaat gaf. ’s Avonds gebruik maken van een ooglap was een makkelijker alternatief. In de auto had ik al ervaren dat het zelfs beter was om beide ogen gesloten te houden als het over een redelijke rit gaat.


Een maand geleden voelde ik terug dat er iets aan de hand was. Waarom was alles plots zo luid in mijn oren, het leek wel alsof alles aan 200% mijn oren werd ingeperst. Mijn ooglid liet ook meer en meer blijken dat het niet altijd de kracht had om er fris en monter uit te zien. Ook de regelmatige trillingen ervan werden talrijker. Ik had wel wat pc-momenten gehad maar dacht dat ik toch voldoende rust had ingebouwd.

Nu heb ik, buiten het ‘defect’ aan mijn ogen, een andere afwijking die ervoor zorgt dat ik giga-gek ben op vissen. Gelukkig deel ik deze afwijking met mijn beide ouders en zus. We gingen dus gezellig samen een uitstapje maken naar een verkoopscentrum voor vissen en vijverbenodigdheden. Een eindje rijden maar met twee kwettertantes op de achterbank gaat de tijd heel vlug. Daar aangekomen, zalig genieten van de kleurrijke koi’s die er rondzwemmen en niet aan de drang kunnen weerstaan om twee mooie glittervisjes mee te nemen. Ook nog een knalgele Chinese tweelingvisjes kwam in onze vijver terecht. De grote exemplaren zijn zoveel duidelijker te zien maar de prijs valt een ‘klein beetje’ tegen. Nog een drankje en voldaan beginnen we onze terugreis. Het gekwetter gaat door maar ik merk dat mijn oog het heel lastig krijgt doordat ik ook het flitsende beeld van buiten meekrijg, de zon die binnendringt, ook de radio klinkt alweer heel luid in mijn oren. Ik kwetter dus gezellig verder met de ogen dicht en dat gaat wel een stuk beter. Tegen de avond blijft het oog en mijn hoofd echter heel vermoeid.


De dag erna wordt er door mijn lieve zonen gekscherend gelachen met mijn versprekingen die verdacht veel lijken op de versprekingen en gestotter van 3 jaar geleden. (ook toen hadden ze de tijd van hun leven om me dingen te laten zeggen die er bij mij toen heel anders uitkwamen dan normaal het geval zou moeten zijn). De volgende dagen nog een beetje rustig aan en het lijkt beter te gaan.

Zaterdagavond op bezoek bij onze vrienden om de zomerreis te bespreken en zondagmorgen terug een vreemd hoofd maar het valt wel mee. Maandag besluit mijn vader dat hij toch nog eens terug moet naar de vijverwinkel en vraagt of ik meega. “Euh tuurlijk, visjes kijken!” Dus terug de wagen in. De radio dramt keihard muziek in mijn oren en we belanden ook nog eens in een file waardoor we anderhalf uur onderweg zijn. Af en toe krijgen we, automatisch, de verkeerssituatie doorgegeven die voor doven en gehoorgestoorden lijkt te zijn ontwikkeld. Aangekomen terug rust tussen de vissen die in verhoogde bakken rondzwemmen en zo van dichtbij te bewonderen zijn. Maar schijn bedriegt. Blijkbaar gaan er nog wat vissen mee bij mijn ouders en mag ik mee uitkiezen. Die beesten begeven zich met tientallen sierlijk door het water en mijn focus houden vergt een heel grote inspanning die ik later in de wagen voel. Terug ogen dicht dus. Deze keer krijg ik ook terug die vreemde druk in mijn hoofd, de zon op mijn hoofd voelt onaangenaam. Ik besef dat ik terug op weg ben naar het vreemde gedoe van 3 jaar terug…Het opmerkelijke is ook dat het, net zoals toen, ook deze keer een 5tal maand na mijn operatie is.

Mijn emoties krijgen het even moeilijk als ik denk dat ik al zo weinig onderneem en deze gevolgen moet dragen als ik er nog maar een beetje overga…De volgende dagen blijf ik rustig thuis en neem veel rust met mijn ogen gesloten en voel dat het goed is…

Mijn gestotter lijkt ondertussen meer en meer op de intro van het bekende nummer : ‘I’m a scatman’. Waardoor, bij het produceren ervan, ik als reactie van mijn driekoppig mannelijk koor als aanvulling de titel te horen krijg. Dit lied blijft me volgen tot het eind van mijn dagen, vrees ik. Ook de tonen van Crazy Frog passeren weleens de revue. Blijkbaar heb ik toch ergens onder mijn hersenpan een goedafgesloten deurtje weten te openen. Muzikaal talent heb ik immers nooit echt gehad.


Deze keer wil ik het anders aanpakken en ‘beperkt’ hulp vragen. Ik besluit mijn huisarts te contacteren en vraag haar een lichte medicatie voor te schrijven om mijn hoofd wat extra rust te bieden. Wat ze dan ook doet, samen met de waarschuwing dat ik veel moet rusten of dat ze anders moet overgaan naar iets sterkers. Volgens haar zou het ook beter zijn om ook overdag het ooglapje te dragen om zo geen extra vermoeiende impulsen door te krijgen. Ik ben blijkbaar niet de enige die begrijpt dat het verwerken van wat ik binnenkrijg via mijn ogen een hele opdracht is voor mijn arme brein. Het constant moeten wegfilteren van een vreemd beeld dat zich iedere keer weer wil opdringen en overheersen. Dit allemaal terwijl 17 jaar lang, buiten de vervelende lichtinval, zo goed als geen info doorkwam langs het linkeroog. Ik neem dan ook flink heel veel rust, geen pc, geen telefoon. Uiteindelijk stopt het stotteren na een 14-tal dagen na het opstarten van de medicatie, een heel stuk vroeger dan de eerste keer, en blijven andere symptomen deze keer uit. Ik mag dan ook rustig de medicatie beginnen afbouwen maar merk dat de rust nog heel belangrijk is.

We zijn alweer een ervaring rijker en ik zie het niet enkel als opnieuw een overwinning maar ook, net als mijn huisarts, als een uiteindelijke verklaring van een mysterieuze ‘ziekte’. Ik vind het wel wat jammer dat het enorm uitgebreide team 3 jaar geleden niet de eigenlijke oorzaak vond, behalve dan een psychologe die er wel een idee van had omdat zij mijn hele verhaal had bestudeerd.

Ik besef dat de extra ruimte in mijn brein beperkter is dan vroeger en dat ik daar vooral zal moeten leren mee omgaan. Als ik de ‘nieuwe extra software’ niet kan comprimeren en mijn anti-virus krachtiger moet werken om de software tegen te gaan, moet ik er maar voor zorgen dat ik de invulling van de rest van mijn harde schijf vlugger leegmaak. Het is confronterend maar toch wordt mijn leuze : ‘Leer je grenzen kennen’ en vooral ‘Leer er goed mee om te gaan.’


Heel vaak stelde ik me al de vraag of het niet beter was geweest om links gewoon zachtjes te laten uitdoven i.p.v. er nog het laatste restje te willen uithalen. Maar iedere keer wanneer ik ’s avonds, in een verduisterde leefruimte, het ooglapje verwijder sta ik er weer van versteld hoe, door het laatste beetje licht dat het daarbij opvangt, het meubilair nog een beetje een kronkelende gestalte krijgt. Dat terwijl rechts dan al, half knorrend, onder de lakens vertoeft…



Mijn facebookpagina : Hogemyopie

Mensen met soortgelijke ervaringen mogen deze altijd delen op de blog of via  facebook. Zo kunnen we voorkomen dat anderen onnodige testen moeten ondergaan en kan vooral veel vlugger tot een definitieve oplossing gekomen worden.

zondag 27 augustus 2017

47. Samenvatting vingerbesparende, blauwe-plek-vermijdende, omstaandervriendelijke en ook gewoon handige tips. Deel 1



Omdat er ondertussen al een hele reeks van tips verspreid staan over de blog wou ik deze toch eens even samenbundelen. Het lijkt me makkelijk om alles eens even op een rijtje te zetten.

1.    Keukentips :  gebruik kleurtjes in de keuken. Keukenmateriaal is zo makkelijker te herkennen. Een oranje dunschiller kan wel wat voor verwarring zorgen op het moment dat wortels aan de beurt zijn. Bij deze dus ook een tip voor fabrikanten.
Colruyt speelt in op mensen die hier nood aan hebben en werkt met kleurtjes waardoor je onmiddellijk weet of je bvb. bij de diepvriesgroenten bent (groen), de visafdeling (blauw), vlees (rood),… ook in de versmarkt (de slaatjes in potjes) is dit zo. Het verschil tussen een blok jonge kaas en sneetjes voel je algauw als je met je vinger even langs de zijkant gaat. Kleuren van etiketten onthouden, kleuren van verpakking,… Wanneer de producent beslist om deze te veranderen moet je natuurlijk terug opnieuw beginnen maar dit is dus een hulpmiddel om niet steeds die andere bril op te hoeven zetten of met je neus tussen de voedingsmiddelen te hangen, waar je nogal vreemde reacties over krijgt trouwens, waarom toch?
2.       Harde groenten die je met de dunschiller schilt kan je gewoon voelen of je alles mooi mee hebt. Aardappelen doe ik gewoon met een keukenmesje, de aardappeloogjes knipogen regelmatig nog eens naar mijn huisgenoten maar die hebben zich daar ondertussen al mee verzoend.
3.       Broccoli is een instinkertje. De natuur is zo mooi en beschermend dat ze van die kleine groene rupsjes voorziet die zich rustig kunnen verschansen tussen de roosjes. Bij mij zijn die proteïnen en eiwitten waarschijnlijk al regelmatig gepasseerd maar om één of andere reden zijn ze toch niet echt geliefd bij mijn mannen. Eerst in wat zout water leggen kan alvast helpen.
4.       Gemalen vlees is ook niet altijd makkelijk (gehakt, gyros, kip in stukjes, pittavlees,…) het contrast tussen rauw en gebakken is niet groot genoeg en aangezien gebakken neus niet echt op het menu staat wordt dat een beetje gokken. Wanneer onze jongens het rauwe vlees uit hun bord vissen heeft het al vlug een andere bestemming onder de vorm van onze alles vretende poes. Probleem opgelost.
5.       Rode ui is ook niet altijd makkelijk, beter een velletje meer verwijderen dan eentje te weinig want bij het mixen kan dit heel wat schilfers in de soep geven.
6.       Sla is geen beginnen aan, direct door naar één van de mannen.
7.       Kolen draai ik door de keukenrobot om te snijden. Kort en krachtig en vooral vingerbesparend!
8.      Onze microgolf is al meer dan 20 jaar oud maar doet het nog steeds. Hij heeft een display dus geen knoppen waardoor het niet altijd makkelijk is om de cijfers terug te vinden. Onze jongste zette met een lijmpistool op de 1 (1 minuut) een topje zodat ik kon voelen waar ik moest drukken. Die heb ik het meeste nodig. De aan-toets is juist boven de indrukknop om de deur te openen dus lukt ook om te voelen. Alweer een probleempje opgelost.


 9.       Babynageltjes :  Laat je echtgenoot de nageltjes van het kleine hummeltje knippen want jaren later voel je je nog schuldig dat het nageltje er nog zat maar wel een klein stukje vinger ontbrak. Gelukkig zijn baby’s heel vergevingsgezind en groeit dit toch terug (wanneer je niet overdrijft natuurlijk).

10.   Hulpmiddelen : Op dit moment kan je reeds bij verschillende firma’s terecht om hulpmiddelen te bestellen. In die tijd was het vooral Sensotec en via Licht en Liefde.

11.   Struikelblokken : Maak een plattegrond in je hoofd van plaatsen waar je meer dan eens komt. Tel de trappen zodat je nadien niet voor verrassingen komt te staan. Bewaar dat ergens in één of andere makkelijk bereikbare hersencel.(thuis is dit niet echt een probleem)

12.   Wanneer je partner je begeleidt is het makkelijk om bij een opstapje even zijn arm (elleboog) omhoog te doen en bij een drempel zijn arm even naar zich toe te trekken. Zo kan je heel vlot meestappen. Toch als je een goede begeleider hebt! Merci mannen!
13.   Was en plas : Je opgroeiende tieners elk een ander kleur ondergoed geven. Ook bij kousen is dit een goed idee. Wanneer ze toch op elkaar lijken, voel aan de kwaliteit of de rand (is deze omgenaaid of niet) van de kousen om zo het verschil te weten.
14.   De wasmachine kan je opzetten door te onthouden hoeveel klikjes je moet verdraaien naar het programma dat je nodig hebt.


15.    Huisdieren :
1. Wanneer de borden in de vaatwas plots beginnen te rinkelen is het beter even het voerderbakje van je kitten na te kijken. De kans is namelijk heel groot dat deze leeg is en hij alweer de borden in de vaatwas zit af te likken.
2. Wanneer op de binnenkant van de deur van het dressoir wordt geklopt en gekrast kan je beter eens de naam van je kitten roepen. Als daarop een doffe miauw weerklinkt is het mysterie van de klopgeest opgelost.
3. Wanneer de hulppoes slaapt of in staking is : Prikkers op prikbord hebben de neiging uit je handen te glippen. Wanneer dit gebeurt kan je met de Swiffer op zoek naar het vervelende ding. Je voeten in een hoek zetten (hielen tegen elkaar) en zo verder schuiven helpt ook maar bij prikkers niet echt aan te raden trouwens ook niet bij scherven van een kop die een paar seconden eerder uit de hand glipte. Een eitje (of andere glibberige substanties) op de grond kan je dan beter met je handen voelen. Wanneer je sokken nadien aan de grond blijven kleven is de kans groot dat er nog een even een vochtige doek nodig hebt. Je sok laten hangen op deze plaats maakt het ook makkelijker deze terug te vinden.
16.   De kerstboom opzetten. Een hele klus als alles er flou uitziet. De lampjes kan je best door iemand anders laten hangen maar toch lukt het om de rest te doen. Zo ga je te werk : Sorteer de ballen (of laat ze sorteren) neem een soort en probeer zo egaal mogelijk te verdelen over de boom. Neem best contrasterende kleuren (bvb. wit-blauw), je kan ook binnen éénzelfde kleur voor glanzend, mat, met reliëf gaan. Zo voel je ook beter welke soort je in de hand hebt. Met één hand voel je waar het takje zit met de ander neem je de bal vast en hang hem vast. Zo ga je telkens weer te werkt tot de hele kerstboom volhangt. Het geeft een heel goed gevoel wanneer alle ballen in de kerstboom hangen. Nog een extra tip : gebruik kerstballen die uit kunststof zijn gemaakt, dit om een kerstballenkerkhof te voorkomen.

17.   Oogdruppels.
Hoe druppelen : Je gaat best plat (liefst op je rug) gaan liggen en buig je hoofd wat naar achter. Neem het flesje in de rechterhand (wanneer je linkshandig bent omgekeerd) met de andere hand duw je met je duim het onderste ooglid open en met je wijsvinger het bovenste ooglid naar omhoog. (zo kan je niet knipperen) Met je middenvinger hou je het aankomende flesje uit de rechterhand tegen, zodat het niet op je oogbol komt. Probeer mooi loodrecht te houden en druk op het flesje het aantal aanbevolen oogdruppels. Daarna ga je naar het andere oog (indien nodig). Wanneer de druppel in het oog zit moet je 2 minuten de traankanaaltjes dichtdrukken zodat de medicatie in het oog blijft. Met duim en wijsvinger kan je beide traanbuisjes tegelijkertijd dichthouden.

Je hebt ze in verschillende categorieën  : de zachtaardige (verzoeners) – de venijnigaards(geven een ongemakkelijk gevoel en krassen wat) – de terminators (denken echt dat ze gemaakt zijn om te vernietigen en laten dat dan ook voelen).

Het komt erop neer om ze te leren gebruiken. Ik ondervond dat het ’s morgens meestal geen probleem was maar in de namiddag en  ’s avonds konden zowel venijnigaards als de terminators zich wel eens goed laten gaan.

Een oplossing is om voordat je druppelt even je ogen gesloten te houden zodat het oogvocht zich terug goed kan verdelen over je oog en de lucht afsluit. Wanneer je nadien je zware jongens druppelt worden het meestal mietjes. Je ogen nadien ook nog 2 minuten sluiten en de traanbuisjes dichthouden zodat de medicatie in het oog blijft.

Een tweede oplossing is (wanneer je zachtaardige en één van de twee andere categorieën te druppelen hebt) om eerst de zachtaardige te druppelen en na 5 minuten de andere. Op één of andere manier leren de zachtaardige de andere dat ze niet zo agressief uit de hoek moeten komen.

18.  De bijsluiters van medicatie staan op het internet. Door middel van de twee toetsen control en + vergroot je de inhoud van je computerscherm. Gewoon control – om terug te verkleinen.

19.   Bestekbesparend : Vermijd bestek te laten liggen op borden die je nadien in de vuilzak moet leegmaken, het is namelijk niet zo goed voor het milieu en je besteklade geraakt op die manier nogal vlug leeg.




Mijn facebookpagina : HogeMyopie 

Gadget

Deze content is nog niet beschikbaar via een versleutelde verbinding.